dr hab. prof. UAM Violetta Julkowska: „Projekty edukacyjne” – konspekty projektów edukacyjnych wokół tematyki chrztu Polski i obchodów milenijnych

I. Wprowadzenie

Przygotowane projekty edukacyjne osnute zostały wokół problematyki chrztu Polski i obchodów milenijnych, które zorganizowano 50 lat temu, a przygotowane zostały z myślą o zainspirowaniu nauczycieli i uczniów do wnikliwszego zapoznania się z tym istotnym tematem w dwu jego aspektach: historycznym oraz świadomościowym. Akt chrztu pozostaje bowiem w powszechnym przekonaniu istotnym i trwałym dokonaniem z punktu widzenia politycznych i społecznych dziejów Polski. Proces, zapoczątkowany dzięki chrystianizacji w okresie średniowiecza, zadecydował o kierunku rozwoju rodzimej kultury, a także o ukształtowaniu solidnych podstaw narodowej wspólnoty kulturowej. Trwałość tejże wspólnoty pozwoliła na zachowanie tożsamości narodowej nawet w czasach zaborów i okupacji.

Projekty mają ponadto za zadanie uruchomić myślenie historyczne, pozwalające dostrzec rodzaje partycypacji w zachodniej kulturze europejskiej i łacińskim piśmiennictwie. Projekt pierwszy ma na celu rozszerzenie znajomości kontekstu historycznego wydarzeń, które są przedmiotem szkolnej edukacji historycznej, między innymi o najnowsze ustalenia archeologiczne i interpretacje historyczne. Z powodu niewielkiej ilości bezpośrednich źródeł pisanych to właśnie interpretacja wyników badań archeologicznych umożliwia zarysowanie początków organizacji państwowej i kościelnej w czasach Mieszka I oraz Bolesława Chrobrego. Podejście interdyscyplinarne do tematu, zaprezentowane w przygotowanych wykładach autorskich, ma dwojakie zadanie. Z jednej strony ma ułatwić wyjaśnienie uczniom, na czym polega badanie przeszłości i jakimi metodami jest współcześnie prowadzone, a także w jaki sposób przebiega konstruowanie obrazu przeszłości. Autorzy uświadamiają, jak wielki wysiłek interpretacyjny towarzyszy badaniom przeszłości. Z drugiej strony wykłady dają podstawę do tworzenia wyobrażeń historycznych, zwłaszcza gdy odwołują się do różnego rodzaju materiałów ilustracyjnych, zdjęć, map, szkiców i rekonstrukcji. Środki tego typu pozwalają na lepsze rozumienie doniosłości aktu chrztu, jak również jego dalekosiężnych konsekwencji, które dostrzegane są z perspektywy teraźniejszości.

Z dydaktycznego punktu widzenia projekty nawiązują bezpośrednio do wskazań podstawy programowej kształcenia ogólnego na poziomie edukacji ponadgimnazjalnej. Zapis tego dokumentu przewiduje w zakresie podstawowym, realizowanym przez wszystkich uczniów w klasach I, omówienie problemu „oceny politycznej i społecznej roli Kościoła”[1], który należy do kontekstu dziejów Polski po II wojnie światowej. Z kolei w zapisie kursu rozszerzonego, przeznaczonego wyłącznie dla uczniów zdających historię na maturze, problem pojawia się dwukrotnie. Raz jako zapis efektu kształcenia, którym ma być umiejętność „wyjaśnienia uwarunkowania narodzin państwa polskiego i jego chrystianizacji”[2], a po raz drugi jako umiejętność „charakteryzowania relacji państwo–Kościół i oceny roli Kościoła w życiu społecznym”[3] w odniesieniu do historii najnowszej.

Zaproponowana metoda projektu edukacyjnego, w której łączą się działania zbiorowe zespołów oraz indywidualny wkład pracy uczniów, została uznana za obowiązkową na etapie gimnazjalnym i ponadgimnazjalnym w zakresie przedmiotów humanistycznych. Metoda projektu sprzyja podejmowaniu przez uczniów samodzielnych poszukiwań nowych źródeł informacji oraz zachęca do rozszerzenia obowiązkowej problematyki lekcyjnej o nowe wątki tematyczne. Projekt uczy nie tylko planowania i organizowania pracy własnej uczniów, poszukiwania sposobów rozwiązania problemu, ale również podziału obowiązków i skutecznego przeprowadzenia działania przez cały zespół projektowy. Końcowa prezentacja efektów projektu przygotowuje uczniów do umiejętnego opracowania wyników wspólnej pracy.

II. Projekt 1.: Chrzest Polski – okoliczności i uwarunkowania w świetle źródeł historycznych i badań archeologicznych.

 1. Definiowanie celów i zadań projektowych

Realizacja projektu rozpoczyna się od ustalenia aspektów merytorycznych projektu, które zostały ujęte w materiale wykładów historycznego i archeologicznego i dotyczą problemów poruszanych w debatach naukowych ostatnich lat na temat aktu przyjęcia chrztu i jego konsekwencji. Zasadnicze problemy dyskursu naukowego koncentrują się wokół okoliczności i rozlicznych uwarunkowań związanych z aktem przyjęcia chrztu. Głównym zadaniem badawczym w ramach projektu edukacyjnego, którego celem jest wyjście poza schemat przedstawiania problematyki chrztu Polski w 966 roku, powinno być zatem odtworzenie ustaleń badaczy z dziedziny historii oraz archeologii, jako że specyfiką tematyki badań nad najstarszymi dziejami Polski jest brak odpowiedniej reprezentacji źródeł pisanych. Sięganie po źródła informacji z obszaru archeologii jest niezbędne, lecz powoduje konieczność ich szczegółowego opisu i wizualizacji w postaci map, szkiców bądź trójwymiarowych rekonstrukcji.

2. Instrukcja projektu

Temat:

Chrzest Polski 966 – okoliczności i uwarunkowania w świetle źródeł historycznych i badań archeologicznych.

Cele projektu:

  • przypomnienie i rozszerzenie wiadomości na temat aktu chrztu Polski w 996 roku na podstawie wykładów;
  • zapoznanie z informacjami na temat lokacji głównych ośrodków władzy kościelnej i książęcej po przyjęciu chrztu, w świetle aktualnych badań archeologicznych;
  • zapoznanie z rekonstrukcjami najważniejszych obiektów sakralnych i pałacowych;
  • przypomnienie państwowotwórczej i cywilizacyjnej roli Kościoła na ziemiach polskich po przyjęciu chrztu;
  • wskazanie związku między przyjęciem chrztu a wejściem Polski w krąg oddziaływania europejskiej kultury chrześcijańskiej;
  • wskazanie trwałych elementów krajobrazu kulturowego Polski, powstałych w wyniku procesu chrystianizacji;
  • zwrócenie uwagi na zmianę warunków kulturowych i cywilizacyjnych, w jakich sprawowana była władza przez pierwszych Piastów po przyjęciu chrztu;
  • w aspekcie metodologicznym celem projektu jest uzmysłowienie konstrukcyjnego charakteru wiedzy o przeszłości, w tym także konieczności oparcia wnioskowania historycznego na ustaleniach archeologów, co wynika z braku bezpośrednich źródeł pisanych powstałych w omawianym okresie.

Metody pracy:

  • analiza materiału wykładów i opracowań – przygotowanie relacji z lektury;
  • analiza i interpretacja źródeł historycznych (zapiski roczników i kronik);
  • analiza i interpretacja materiału ikonograficznego;
  • praca z mapą konturową.

Forma prezentacji:

Sesja plakatowa (posterowa).

Kryteria oceny:

  • poprawność merytoryczna treści umieszczonych na posterach;
  • ilość i jakość zebranych informacji;
  • wykorzystanie literatury naukowej i materiałów źródłowych;
  • łączenie wiedzy z różnych dziedzin;
  • współpraca w zespole;
  • jasny przekaz informacji i wniosków na posterze;
  • szata graficzna posteru.

3. Termin zakończenia pracy i prezentacji

Przewidywany czas przygotowania prac przez zespoły oraz wykonania plakatów – ok. dwóch miesięcy.

4. Podział na zespoły i przydział zadań

Zespół kartograficzny ma za zadanie zebranie informacji, a także przygotowanie dwóch map: mapy Europy w IX wieku oraz mapy Europy Środkowej w X wieku. Kanwą do powstania tych map powinny być mapy konturowe, na których należy nanieść nazwy krain geograficznych, gór, rzek i jezior, w celu ułatwienia orientacji w przestrzeni. Następnie na podstawie źródeł pisanych należy określić rozmieszczenie plemion słowiańskich oraz pierwszych państw słowińskich, w tym szczególnie Państwa Wielkomorawskiego.

Na mapie konturowej Europy Środkowej zespół ma umieścić (zgodnie z zapisem źródeł rocznikarskich) nazwy plemion słowiańskich bezpośrednio sąsiadujących z terenami zamieszkiwanymi przez Polan. Następnie na podstawie źródeł pisanych należy nanieść nazwy plemion zamieszkujących pomiędzy rzeką Odrą i Wisłą oraz ustalić zasięg terytorium, na którym powstało państwo Mieszka. Na tej mapie nanoszone są informacje, które odnoszą się do sytuacji na ziemiach polskich w X wieku. Należy uwzględnić: główne grody, ośrodki władzy książęcej, siedziby biskupów, misje chrystianizacyjne, miejsca powstania głównych kościołów.

Obie mapy oraz wnioski zespół umieszcza na posterze. Możliwa jest współpraca zespołu kartograficznego z pozostałymi zespołami.

Zespół historyczny ma za zdanie zrekonstruować wydarzenia poprzedzające akt przyjęcia chrztu przez Mieszka I wyłącznie na podstawie źródeł historycznych pisanych. Zespół ustala, jakiego rodzaju są to źródła (kroniki, roczniki, relacje z podróży, żywoty świętych), z jakiego okresu pochodzą oraz jakiego typu informacje zawierają. Wnioski pochodzące z analizy źródeł zespół przedstawia na posterze.

Zespół archeologiczny po zapoznaniu się z opisem obiektów oraz z ich rekonstrukcjami i wizualizacjami przygotowuje raport z badań archeologicznych i uzupełnia go także o wcześniejsze ustalenia pochodzące z prac badawczych archeologów, uzyskane na podstawie literatury uzupełniającej. Zespół wymienia różne typy obiektów i źródeł archeologicznych, które świadczą o procesie chrystianizacji na terenie Wielkopolski (baptysteria, kościoły, misje, pochówki chrześcijańskie). Zespół kartograficzny i archeologiczny wspólnie ustalają zasięg chrystianizacji, zaznaczając swoją hipotezę i przygotowując uzasadnienie. Wnioski zespół umieszcza na posterze.

5. Materiały pomocnicze i literatura

Zespoły korzystają z materiałów oraz literatury dołączonej do części wykładowej. Należy potraktować ten materiał jako wyjściowy do pracy zespołów zadaniowych.

6. Przebieg projektu

Etap I

Aspekt organizacyjny tej fazy projektu polega na podziale pracy pomiędzy zespoły zajmujące się opracowaniem materiału z obu dziedzin badawczych: historii i archeologii. Dalsze ustalenia dotyczą harmonogramu działań i konsultacji z nauczycielem oraz formy i terminu prezentacji. Ustalenie kryteriów oceny projektu kończy fazę przygotowawczą. Wszystkie wymienione elementy zapisane są w postaci instrukcji wykonania projektu.

Etap II

Zebranie informacji dodatkowych zgodnie ze wskazówkami dotyczącymi literatury uzupełniającej i opracowanie materiału przez zespoły zadaniowe. Przygotowanie pomysłów na postery (plakaty), które stanowią wizualizację pracy zespołu i syntetyczne przetworzenie informacji zgodnie z treścią zadań. Na tym etapie pracy konieczne są konsultacje z nauczycielem.

Etap III

Przygotowanie plakatu (posteru).

Etap IV

Prezentacja wyników pracy na forum klasy, dyskusja nad wynikami badań i ocena prac według przyjętych kryteriów.

III. Projekt 2.: Milenium chrztu i tysiąclecie państwa polskiego – różne wizje przeszłości i ich upamiętnienie

1. Definiowanie celów i zadań projektowych

Realizacja projektu rozpoczyna się od sformułowania tematyki zasadniczej, jaką jest rekonstrukcja przebiegu zdarzeń związanych z niezależnymi i osobnymi przygotowaniami strony kościelnej i partyjno-rządowej do obchodów tysiąclecia chrztu, zaplanowanymi na 1966 rok. Przebieg tych przygotowań, a także same uroczystości przybrały charakter konfrontacji ideowo-politycznej na tle odmiennej interpretacji zdarzeń z historii Polski.

Grupy zadaniowe reprezentują strony sporu, zatem nie tylko rekonstruują zdarzenia, ale także prezentują je w debacie publicznej, która ma być rodzajem prezentacji efektów tego projektu. Grupy będą utożsamiały się z określoną wizją przeszłości i zgodnie z nią formułować będą argumentację historyczną. Przedstawiciele grupy zadaniowej i dyskusyjnej reprezentujący Kościół budują argumentację, która pozwoli zrozumieć uczestnikom debaty, jakie sensy znaczeniowe zawierał program przygotowań w formie duchowych rekolekcji narodu, które były realizowane w latach 1957-1966 pod hasłem Wielkiej Nowenny. Natomiast przedstawiciele grupy zadaniowej i dyskusyjnej reprezentujący poglądy strony partyjno-rządowej przygotowują argumentację uzasadniającą sensy znaczeniowe wyjaśniające cykl obchodów oraz akcji propagandowych prowadzonych w latach 1960-1966, mających podkreślić świecki i państwowy charakter tych uroczystości.

Dwie inne grupy zadaniowe przeanalizują te działania pod kątem pamięci historycznej i symbolicznego jej zajmowania przez obie strony. Są to zadania związane z analizą i interpretacją działań podjętych zarówno przez Kościół, jak i przez stronę partyjno-rządową z punktu widzenia wykorzystania do własnych celów zdarzeń z przeszłości.

2. Instrukcja projektu

Temat:

Milenium chrztu i tysiąclecie państwa polskiego – różne wizje przeszłości i ich upamiętnienie.

Cele projektu:

  • przypomnienie państwowotwórczej i cywilizacyjnej roli Kościoła na ziemiach Polskich;
  • wskazanie związku między przyjęciem chrztu a wejściem Polski w krąg oddziaływania europejskiej kultury chrześcijańskiej;
  • przedstawienie przebiegu niezależnych przygotowań do obchodów Milenium przez ludzi Kościoła i przez przedstawicieli aparatu partyjnego w latach 1956-1966;
  • wyjaśnienie historycznych i ideologicznych źródeł dwu postaw wobec przeszłości, prezentowanych przez Kościół i przez państwo w czasie uroczystości milenijnych w 1966 roku w formie prezentacji / rekonstrukcji argumentacji historycznej specyficznej dla obu stron;
  • kształcenie umiejętności prezentacji poglądów i opinii w formie debaty;
  • kształcenie umiejętności krytycznej analizy i interpretacji dyskursu publicznego;
  • w aspekcie metodologicznym celem projektu jest uzmysłowienie, że pamięć kulturowa służy obywatelom do komunikacji w długiej, historycznej perspektywie, a także służy do upewnienia się w poczuciu tożsamości narodowej, powstającej dzięki przynależności do ponadpokoleniowej tradycji.

Metody pracy:

  • analiza materiału wykładów i opracowań;
  • analiza i interpretacja źródeł symbolicznych (symbole kolejnych lat obchodów Wielkiej Nowenny narodu polskiego);
  • analiza i interpretacja materiału ikonograficznego o charakterze etnologicznym;

Forma prezentacji:

Debata.

Kryteria oceny:

  • poprawność merytoryczna treści historycznych użytych do formułowania argumentów w debacie;
  • moc perswazyjna przygotowanych argumentów;
  • wykorzystanie literatury naukowej i materiałów źródłowych;
  • łączenie wiedzy z różnych dziedzin;
  • współpraca w zespole;
  • kultura języka podczas dyskusji;
  • przestrzeganie zasad komunikacji interpersonalnej podczas debaty publicznej.

3. Termin zakończenia pracy i prezentacji

Przewidywany czas przygotowania zespołów do debaty – ok. miesiąca.

4. Podział na zespoły zadaniowe i przydział zadań

Zespół reprezentujący stanowisko Kościoła ma za zadanie zebranie informacji o przygotowaniach Kościoła do obchodów Milenium w 1966 r., które zapoczątkowane zostały w 1949 r., a następnie, po przerwie, kontynuowane były jako program Wielkiej nowenny. Kolejnym zadaniem zespołu jest przygotowanie rekonstrukcji reprezentowanej przez Kościół wizji przeszłości oraz jego stosunku do aktu chrztu Polski w 966 r.

Efektem pracy rekonstrukcyjnej ma być sformułowanie argumentów historycznych, wyrażających stanowisko Kościoła w dobie obchodów. Wnioski pochodzące z analizy źródeł zespół przedstawia w postaci raportu.

Zespół reprezentujący stanowisko strony partyjno-rządowej ma za zadanie zrekonstruowanie przygotowań do obchodów tysiąclecia państwa polskiego, które poczynione zostały w latach 1960-1966 przez stronę rządową, oraz przedstawienie sposobu, w jaki ta strona rozumiała znaczenie i rolę aktu przyjęcia chrztu przez Mieszka I.

Efektem pracy rekonstrukcyjnej ma być sformułowanie argumentów historycznych, wyrażających stanowisko strony partyjno-rządowej w dobie obchodów. Wnioski pochodzące z analizy źródeł historycznych i materiałów zespół przedstawia w postaci raportu.

Zespół analityczny polityki pamięci dla strony kościelnej dokonuje analizy materiałów historycznych pod kątem rekonstrukcji praktyk pamięci, zastosowanych w przygotowaniach do obchodów Milenium przez stronę kościelną i specyficznych dla niej. Efektem pracy zespołu jest przygotowanie wniosków, które zostaną zaprezentowane podczas podsumowania debaty.

Zespół analityczny polityki pamięci dla strony partyjno-rządowej dokonuje analizy materiałów historycznych pod kątem rekonstrukcji praktyk pamięci, zastosowanych w przygotowaniach do obchodów tysiąclecia państwa polskiego przez stronę partyjno-rządową i specyficznych dla niej. Efektem pracy zespołu jest przygotowanie wniosków, które zostaną zaprezentowane podczas podsumowania debaty.

5. Materiały pomocnicze i literatura

Zespoły korzystają z materiałów oraz literatury dołączonej do części wykładowej. Należy potraktować ten materiał jako wyjściowy do pracy zespołów zadaniowych.

6. Przebieg projektu

Etap I

W tej fazie projektu następuje sformułowanie głównych zadań, nad którymi pracować mają zespoły. Aspekt organizacyjny tej fazy projektu polega również na podziale pracy pomiędzy zespoły oraz na ustaleniu harmonogramu działań i konsultacji z nauczycielem, formy i terminu prezentacji oraz ustaleniu kryteriów oceny projektu. Wszystkie wymienione elementy zapisane są w postaci instrukcji wykonania projektu.

Etap II

Zebranie informacji i opracowanie materiału w postaci raportów oraz przetworzenie informacji zgodnie z treścią zadań. Dwa zespoły przygotowują argumenty historyczne do debaty i występują w roli reprezentantów stanowisk obu stron. Dwa kolejne zespoły przygotowują analizę i interpretację materiału związaną z pamięcią historyczną oraz symboliczną przestrzenią wykorzystania różnych praktyk pamięci, jaką były uroczystości jubileuszowe.

Na tym etapie pracy konieczne są konsultacje z nauczycielem.

Etap III

Przygotowanie do debaty. Zapoznanie się z debatą jako formą dyskusji oraz ustalenie zasad przebiegu debaty zgodnej z kulturą prowadzenia dyskusji i zasadami komunikacji interpersonalnej. Ustalenie, w jaki sposób debatę podsumuje praca zespołów analitycznych.

Etap IV

Przeprowadzenie debaty na forum klasy lub szkoły. Ocena projektu według przyjętych kryteriów.

IV. Projekt 3.: Architekci wyobraźni historycznej w dobie romantyzmu

1. Definiowanie celów i zadań projektowych

Realizacja projektu rozpoczyna się od sformułowania tematyki zasadniczej, jaką jest analiza recepcji problematyki historycznej, związanej z aktem przyjęcia chrztu Polski, w dobie romantycznej. Do tego celu wytypowane zostały teksty kultury, reprezentujące różne dziedziny kształtujące wyobrażenia i poglądy historyczne oraz – w konsekwencji – także świadomość historyczną w okresie zaborów, czyli: literatura piękna, historiografia przeznaczona dla szerszego odbiorcy oraz malarstwo historyczne. Materiał ten, traktowany jako źródłowy, poddany zostanie analizie i interpretacji przez grupy zadaniowe.

2. Instrukcja projektu

Temat:

Architekci wyobraźni historycznej w dobie romantyzmu.

Cele projektu:

  • wskazanie źródeł trwałych podstaw tożsamości narodowej opartych na wierze katolickiej i związku z Kościołem w czasach zaborów;
  • analiza i interpretacja tekstów kultury w roli pośrednich źródeł historycznych;
  • kształcenie umiejętności przedstawienia analizy i interpretacji źródeł pośrednich w formie prezentacji multimedialnej;
  • w aspekcie metodologicznym celem projektu jest uzmysłowienie roli literatury, historiografii oraz sztuk pięknych w tworzeniu wyobrażeń historycznych oraz w kształtowaniu świadomości historycznej, a także wskazanie ich roli kompensacyjnej z punktu widzenia podtrzymywania poczucia tożsamości narodowej i wzmacniania więzi wspólnotowych poprzez odwołanie się do przynależności do ponadpokoleniowej tradycji.

Metody pracy:

  • analiza i interpretacja tekstów kultury z dziedziny literatury, historiografii i malarstwa;
  • pokaz multimedialny.

 Forma prezentacji:

Prezentacja multimedialna.

Kryteria oceny:

poprawność merytoryczna przygotowanej analizy i interpretacji tekstów kultury;

moc perswazyjna przygotowanych argumentów;

wykorzystanie literatury naukowej i materiałów źródłowych;

łączenie wiedzy z różnych dziedzin kultury i sztuki;

współpraca w zespole;

estetyczna forma prezentacji .

3. Termin zakończenia pracy i prezentacji

Przewidywany termin pracy zespołów – ok. miesiąca.

4. Podział na zespoły zadaniowe i przydział zadań

Zespół literacki zajmuje się analizą i interpretacją tekstu Juliusza Słowackiego Pieśń konfederatów barskich w kontekście budowania fundamentu tożsamości narodowej na wierze katolickiej i związku z Kościołem jako swoistej przestrzeni doświadczenia oraz zabarwionego mesjanistycznie horyzontu przyszłości Polski. Pieśń ta z muzyką Andrzeja Kurylewicza stała się w latach 70. XX wieku pieśnią śpiewaną w czasie spotkań duszpasterstwa akademickiego, podczas pielgrzymek i spotkań prywatnych. Była jednym z hymnów w okresie „Solidarności”.

Efektem pracy interpretacyjnej ma być próba wskazania kompensacyjnej roli literatury polskiej w dobie zaborów.

Zespół historiograficzny ma za zadanie dokonanie analizy i interpretacji fragmentu opowiadania historycznego Karola Szajnochy Bolesław Chrobry (1849) pod kątem sposobu przedstawienia historyczno-literackiego portretu Mieszka oraz okoliczności przyjęcia chrztu. Analiza ma wykazać, jak wygląda sposób konstruowania narracji historycznej z materiału kronik, roczników oraz legend i podań, a także ukazać pracę historyka nad literackim kształtem języka narracji.

W efekcie pracy analitycznej o charakterze dekonstrukcji tekstu narracji ma powstać prezentacja multimedialna, pokazująca również kontekst historyczny epoki romantyzmu jako czasu recepcji tej tematyki.

Zespół malarstwa historycznego dokonuje analizy obrazu Jana Matejki Zaprowadzenie chrześcijaństwa. R.P. 965 (1889), który powstał jako element tworzonego przez malarza cyklu Dzieje cywilizacji w Polsce. Ustalenia analityczne dotyczyć będą treści historycznych tego obrazu, rozpoznania i opisania ukazanych na nim postaci historycznych i fikcyjnych oraz zastosowanej symboliki historycznej. Interpretacja obrazu powinna zmierzać do ustalenia specyficznego dla Matejki zabiegu przedstawienia procesu chrystianizacji na ziemiach polskich w X wieku. Analiza krytyczna tytułu obrazu powinna zmierzać do wyjaśnienia motywu, dla którego zamiast daty chrztu pojawił się rok pański 965.

Efektem pracy zespołu jest przygotowanie prezentacji multimedialnej, która pozwoli uświadomić sobie rolę Matejki jako głównego kreatora wyobrażeń historycznych w dziedzinie malarstwa historycznego.

5. Materiały pomocnicze i literatura

1. Juliusz Słowacki, Pieśń konfederatów barskich [w:] tegoż, Ksiądz Marek, oprac. K. Konopka, Wrocław 1989, akt. I, w. 30-61.

2. Karol Szajnocha, Bolesław Chrobry, [w:] tegoż, Pisma, t. I, Kraków 1887, s. 22-30 (Chrzest Mieczysława).

3. Jan Matejko, Zaprowadzenie chrześcijaństwa. R.P. 965, [w:] Historia Polski w obrazach, wstęp Janusz Tazbir, oprac. Małgorzata Smoła, Wydawnictwo DEMART S.A., Warszawa 2008, s. 6-9.

6. Przebieg projektu

Etap I

W tej fazie projektu następuje sformułowanie głównych zadań, nad którymi pracować mają zespoły. Aspekt organizacyjny tej fazy projektu polega również na podziale pracy pomiędzy zespoły oraz na ustaleniu harmonogramu działań, konsultacji z nauczycielem, a także formy i terminu prezentacji oraz kryteriów oceny projektu. Wszystkie wymienione elementy zapisane są w postaci instrukcji wykonania projektu.

Etap II

Zebranie informacji i opracowanie materiału w postaci analiz i interpretacji tekstów kultury oraz przetworzenie ich zgodnie z treścią zadań. Zespoły przygotowują materiał, który stanie się częścią prezentacji multimedialnej, zwracając uwagę na sposób recepcji tematu przez twórców literatury, historiografii i sztuki.

Na tym etapie pracy konieczne są konsultacje z nauczycielem.

Etap III

Przygotowanie prezentacji multimedialnych.

Etap IV

Przeprowadzenie pokazu. Ocena projektu według przyjętych kryteriów.

V. Komentarz historyczno-dydaktyczny

Projekt edukacyjny poświęcony tematyce związanej z aktem przyjęcia chrztu przez Mieszka I w 966 roku oraz z upamiętnieniem tego wydarzenia w 1966 roku, czyli po upływie tysiąca lat istnienia państwa polskiego oraz Kościoła chrześcijańskiego w Polsce, stał się okazją do podjęcia wielokierunkowej refleksji o charakterze historycznym i zarazem historyczno-dydaktycznym.

Wykłady tworzące interdyscyplinarną osnowę merytoryczną projektu umożliwiają uczniowi szkoły ponadgimnazjalnej zapoznanie się z najnowszymi wynikami badań archeologicznych i historycznych w zakresie podjętej tematyki. To wyjątkowa okazja bezpośredniego, a zarazem przygotowanego specjalnie z myślą o szkolnej edukacji historycznej spotkania z badaczami najdawniejszych dziejów Polski i Kościoła. Dodatkową perspektywę wprowadza kontekst kulturowy, odnoszący się do badań nad obecnością i znaczeniem religii chrześcijańskiej w polskiej tradycji narodowej i polskim krajobrazie kulturowym.

Wieloperspektywiczne ujęcie narracji historycznej pozwala na kształtowanie złożonej kompetencji myślenia historycznego u uczniów, ponieważ daje okazję do konfrontowania różnorodnych ujęć historiograficznych z obrazami utrwalonymi przez pamięć kulturową.

Zaproponowane projekty edukacyjne, zasadzające się na kanwie wykładów, zmierzają do praktycznego zastosowania w warunkach szkolnej edukacji różnorodnych punktów widzenia przeszłości i ukazania obecności zróżnicowanych źródeł historycznych.

Zadania, podjęte przez uczniów wspólnie z nauczycielami, mają zwrócić uwagę młodzieży na możliwość współwystępowania alternatywnych form interpretacji przeszłości. Różnorodne formy interpretacji, prezentowane przez badaczy, rzadko pojawiają się na poziomie szkolnej narracji historycznej. Wymagają one jednak rozpoznawania na poziomie interpretacji wyników badań oraz dostrzeżenia obecności wielu opinii i ocen na temat wydarzeń historycznych, co zakłada konieczność wypracowania własnej oceny zdarzeń.

Problemom tym odpowiadają kolejne kroki dydaktyczne zaproponowane w projektach edukacyjnych, a mianowicie: rekonstrukcja, dekonstrukcja i ocena. Kroki te prowadzą do budowania na lekcjach historii otwartego obrazu przeszłości. Nauczanie historii, które oferuje gotowe obrazy przeszłości, o z góry określonej interpretacji, nie tylko odsuwa istotne dla rozumienia przeszłości pytania, ale bardzo często pozbawia jedynej okazji do ich postawienia i do poszukiwania na nie odpowiedzi. Dopiero dzięki dydaktycznie otwartemu spojrzeniu na przeszłość, szkoła uczy obchodzenia się z historią, kształcąc kulturę historyczną uczniów.

Proponowane w projektach podejście stwarza możliwości kształceniu takich umiejętności i kompetencji, które sprzyjają formowaniu kultury historycznej na drodze refleksji i autorefleksji. Towarzyszy temu konsekwentne ukazywanie uczniom konstrukcyjnego charakteru historiografii, widoczne zwłaszcza w wykładzie o najdawniejszych dziejach Polski.

[1] Podstawa programowa kształcenia ogólnego [w:] Podstawa programowa z komentarzami. Edukacja historyczna i obywatelska w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, Warszawa 2008, s. 46.

[2] Tamże, s. 49 i 58.

[3] Tamże, s. 125.

dr hab. prof. UAM Violetta Julkowska: „Projekty edukacyjne” – konspekty projektów edukacyjnych wokół tematyki chrztu Polski i obchodów milenijnych

I. Wprowadzenie

Przygotowane projekty edukacyjne osnute zostały wokół problematyki chrztu Polski i obchodów milenijnych, które zorganizowano 50 lat temu, a przygotowane zostały z myślą o zainspirowaniu nauczycieli i uczniów do wnikliwszego zapoznania się z tym istotnym tematem w dwu jego aspektach: historycznym oraz świadomościowym. Akt chrztu pozostaje bowiem w powszechnym przekonaniu istotnym i trwałym dokonaniem z punktu widzenia politycznych i społecznych dziejów Polski. Proces, zapoczątkowany dzięki chrystianizacji w okresie średniowiecza, zadecydował o kierunku rozwoju rodzimej kultury, a także o ukształtowaniu solidnych podstaw narodowej wspólnoty kulturowej. Trwałość tejże wspólnoty pozwoliła na zachowanie tożsamości narodowej nawet w czasach zaborów i okupacji.

Projekty mają ponadto za zadanie uruchomić myślenie historyczne, pozwalające dostrzec rodzaje partycypacji w zachodniej kulturze europejskiej i łacińskim piśmiennictwie. Projekt pierwszy ma na celu rozszerzenie znajomości kontekstu historycznego wydarzeń, które są przedmiotem szkolnej edukacji historycznej, między innymi o najnowsze ustalenia archeologiczne i interpretacje historyczne. Z powodu niewielkiej ilości bezpośrednich źródeł pisanych to właśnie interpretacja wyników badań archeologicznych umożliwia zarysowanie początków organizacji państwowej i kościelnej w czasach Mieszka I oraz Bolesława Chrobrego. Podejście interdyscyplinarne do tematu, zaprezentowane w przygotowanych wykładach autorskich, ma dwojakie zadanie. Z jednej strony ma ułatwić wyjaśnienie uczniom, na czym polega badanie przeszłości i jakimi metodami jest współcześnie prowadzone, a także w jaki sposób przebiega konstruowanie obrazu przeszłości. Autorzy uświadamiają, jak wielki wysiłek interpretacyjny towarzyszy badaniom przeszłości. Z drugiej strony wykłady dają podstawę do tworzenia wyobrażeń historycznych, zwłaszcza gdy odwołują się do różnego rodzaju materiałów ilustracyjnych, zdjęć, map, szkiców i rekonstrukcji. Środki tego typu pozwalają na lepsze rozumienie doniosłości aktu chrztu, jak również jego dalekosiężnych konsekwencji, które dostrzegane są z perspektywy teraźniejszości.

Z dydaktycznego punktu widzenia projekty nawiązują bezpośrednio do wskazań podstawy programowej kształcenia ogólnego na poziomie edukacji ponadgimnazjalnej. Zapis tego dokumentu przewiduje w zakresie podstawowym, realizowanym przez wszystkich uczniów w klasach I, omówienie problemu „oceny politycznej i społecznej roli Kościoła”[1] [1], który należy do kontekstu dziejów Polski po II wojnie światowej. Z kolei w zapisie kursu rozszerzonego, przeznaczonego wyłącznie dla uczniów zdających historię na maturze, problem pojawia się dwukrotnie. Raz jako zapis efektu kształcenia, którym ma być umiejętność „wyjaśnienia uwarunkowania narodzin państwa polskiego i jego chrystianizacji”[2] [2], a po raz drugi jako umiejętność „charakteryzowania relacji państwo–Kościół i oceny roli Kościoła w życiu społecznym”[3] [3] w odniesieniu do historii najnowszej.

Zaproponowana metoda projektu edukacyjnego, w której łączą się działania zbiorowe zespołów oraz indywidualny wkład pracy uczniów, została uznana za obowiązkową na etapie gimnazjalnym i ponadgimnazjalnym w zakresie przedmiotów humanistycznych. Metoda projektu sprzyja podejmowaniu przez uczniów samodzielnych poszukiwań nowych źródeł informacji oraz zachęca do rozszerzenia obowiązkowej problematyki lekcyjnej o nowe wątki tematyczne. Projekt uczy nie tylko planowania i organizowania pracy własnej uczniów, poszukiwania sposobów rozwiązania problemu, ale również podziału obowiązków i skutecznego przeprowadzenia działania przez cały zespół projektowy. Końcowa prezentacja efektów projektu przygotowuje uczniów do umiejętnego opracowania wyników wspólnej pracy.

II. Projekt 1.: Chrzest Polski – okoliczności i uwarunkowania w świetle źródeł historycznych i badań archeologicznych.

 1. Definiowanie celów i zadań projektowych

Realizacja projektu rozpoczyna się od ustalenia aspektów merytorycznych projektu, które zostały ujęte w materiale wykładów historycznego i archeologicznego i dotyczą problemów poruszanych w debatach naukowych ostatnich lat na temat aktu przyjęcia chrztu i jego konsekwencji. Zasadnicze problemy dyskursu naukowego koncentrują się wokół okoliczności i rozlicznych uwarunkowań związanych z aktem przyjęcia chrztu. Głównym zadaniem badawczym w ramach projektu edukacyjnego, którego celem jest wyjście poza schemat przedstawiania problematyki chrztu Polski w 966 roku, powinno być zatem odtworzenie ustaleń badaczy z dziedziny historii oraz archeologii, jako że specyfiką tematyki badań nad najstarszymi dziejami Polski jest brak odpowiedniej reprezentacji źródeł pisanych. Sięganie po źródła informacji z obszaru archeologii jest niezbędne, lecz powoduje konieczność ich szczegółowego opisu i wizualizacji w postaci map, szkiców bądź trójwymiarowych rekonstrukcji.

2. Instrukcja projektu

Temat:

Chrzest Polski 966 – okoliczności i uwarunkowania w świetle źródeł historycznych i badań archeologicznych.

Cele projektu:

  • przypomnienie i rozszerzenie wiadomości na temat aktu chrztu Polski w 996 roku na podstawie wykładów;
  • zapoznanie z informacjami na temat lokacji głównych ośrodków władzy kościelnej i książęcej po przyjęciu chrztu, w świetle aktualnych badań archeologicznych;
  • zapoznanie z rekonstrukcjami najważniejszych obiektów sakralnych i pałacowych;
  • przypomnienie państwowotwórczej i cywilizacyjnej roli Kościoła na ziemiach polskich po przyjęciu chrztu;
  • wskazanie związku między przyjęciem chrztu a wejściem Polski w krąg oddziaływania europejskiej kultury chrześcijańskiej;
  • wskazanie trwałych elementów krajobrazu kulturowego Polski, powstałych w wyniku procesu chrystianizacji;
  • zwrócenie uwagi na zmianę warunków kulturowych i cywilizacyjnych, w jakich sprawowana była władza przez pierwszych Piastów po przyjęciu chrztu;
  • w aspekcie metodologicznym celem projektu jest uzmysłowienie konstrukcyjnego charakteru wiedzy o przeszłości, w tym także konieczności oparcia wnioskowania historycznego na ustaleniach archeologów, co wynika z braku bezpośrednich źródeł pisanych powstałych w omawianym okresie.

Metody pracy:

  • analiza materiału wykładów i opracowań – przygotowanie relacji z lektury;
  • analiza i interpretacja źródeł historycznych (zapiski roczników i kronik);
  • analiza i interpretacja materiału ikonograficznego;
  • praca z mapą konturową.

Forma prezentacji:

Sesja plakatowa (posterowa).

Kryteria oceny:

  • poprawność merytoryczna treści umieszczonych na posterach;
  • ilość i jakość zebranych informacji;
  • wykorzystanie literatury naukowej i materiałów źródłowych;
  • łączenie wiedzy z różnych dziedzin;
  • współpraca w zespole;
  • jasny przekaz informacji i wniosków na posterze;
  • szata graficzna posteru.

3. Termin zakończenia pracy i prezentacji

Przewidywany czas przygotowania prac przez zespoły oraz wykonania plakatów – ok. dwóch miesięcy.

4. Podział na zespoły i przydział zadań

Zespół kartograficzny ma za zadanie zebranie informacji, a także przygotowanie dwóch map: mapy Europy w IX wieku oraz mapy Europy Środkowej w X wieku. Kanwą do powstania tych map powinny być mapy konturowe, na których należy nanieść nazwy krain geograficznych, gór, rzek i jezior, w celu ułatwienia orientacji w przestrzeni. Następnie na podstawie źródeł pisanych należy określić rozmieszczenie plemion słowiańskich oraz pierwszych państw słowińskich, w tym szczególnie Państwa Wielkomorawskiego.

Na mapie konturowej Europy Środkowej zespół ma umieścić (zgodnie z zapisem źródeł rocznikarskich) nazwy plemion słowiańskich bezpośrednio sąsiadujących z terenami zamieszkiwanymi przez Polan. Następnie na podstawie źródeł pisanych należy nanieść nazwy plemion zamieszkujących pomiędzy rzeką Odrą i Wisłą oraz ustalić zasięg terytorium, na którym powstało państwo Mieszka. Na tej mapie nanoszone są informacje, które odnoszą się do sytuacji na ziemiach polskich w X wieku. Należy uwzględnić: główne grody, ośrodki władzy książęcej, siedziby biskupów, misje chrystianizacyjne, miejsca powstania głównych kościołów.

Obie mapy oraz wnioski zespół umieszcza na posterze. Możliwa jest współpraca zespołu kartograficznego z pozostałymi zespołami.

Zespół historyczny ma za zdanie zrekonstruować wydarzenia poprzedzające akt przyjęcia chrztu przez Mieszka I wyłącznie na podstawie źródeł historycznych pisanych. Zespół ustala, jakiego rodzaju są to źródła (kroniki, roczniki, relacje z podróży, żywoty świętych), z jakiego okresu pochodzą oraz jakiego typu informacje zawierają. Wnioski pochodzące z analizy źródeł zespół przedstawia na posterze.

Zespół archeologiczny po zapoznaniu się z opisem obiektów oraz z ich rekonstrukcjami i wizualizacjami przygotowuje raport z badań archeologicznych i uzupełnia go także o wcześniejsze ustalenia pochodzące z prac badawczych archeologów, uzyskane na podstawie literatury uzupełniającej. Zespół wymienia różne typy obiektów i źródeł archeologicznych, które świadczą o procesie chrystianizacji na terenie Wielkopolski (baptysteria, kościoły, misje, pochówki chrześcijańskie). Zespół kartograficzny i archeologiczny wspólnie ustalają zasięg chrystianizacji, zaznaczając swoją hipotezę i przygotowując uzasadnienie. Wnioski zespół umieszcza na posterze.

5. Materiały pomocnicze i literatura

Zespoły korzystają z materiałów oraz literatury dołączonej do części wykładowej. Należy potraktować ten materiał jako wyjściowy do pracy zespołów zadaniowych.

6. Przebieg projektu

Etap I

Aspekt organizacyjny tej fazy projektu polega na podziale pracy pomiędzy zespoły zajmujące się opracowaniem materiału z obu dziedzin badawczych: historii i archeologii. Dalsze ustalenia dotyczą harmonogramu działań i konsultacji z nauczycielem oraz formy i terminu prezentacji. Ustalenie kryteriów oceny projektu kończy fazę przygotowawczą. Wszystkie wymienione elementy zapisane są w postaci instrukcji wykonania projektu.

Etap II

Zebranie informacji dodatkowych zgodnie ze wskazówkami dotyczącymi literatury uzupełniającej i opracowanie materiału przez zespoły zadaniowe. Przygotowanie pomysłów na postery (plakaty), które stanowią wizualizację pracy zespołu i syntetyczne przetworzenie informacji zgodnie z treścią zadań. Na tym etapie pracy konieczne są konsultacje z nauczycielem.

Etap III

Przygotowanie plakatu (posteru).

Etap IV

Prezentacja wyników pracy na forum klasy, dyskusja nad wynikami badań i ocena prac według przyjętych kryteriów.

III. Projekt 2.: Milenium chrztu i tysiąclecie państwa polskiego – różne wizje przeszłości i ich upamiętnienie

1. Definiowanie celów i zadań projektowych

Realizacja projektu rozpoczyna się od sformułowania tematyki zasadniczej, jaką jest rekonstrukcja przebiegu zdarzeń związanych z niezależnymi i osobnymi przygotowaniami strony kościelnej i partyjno-rządowej do obchodów tysiąclecia chrztu, zaplanowanymi na 1966 rok. Przebieg tych przygotowań, a także same uroczystości przybrały charakter konfrontacji ideowo-politycznej na tle odmiennej interpretacji zdarzeń z historii Polski.

Grupy zadaniowe reprezentują strony sporu, zatem nie tylko rekonstruują zdarzenia, ale także prezentują je w debacie publicznej, która ma być rodzajem prezentacji efektów tego projektu. Grupy będą utożsamiały się z określoną wizją przeszłości i zgodnie z nią formułować będą argumentację historyczną. Przedstawiciele grupy zadaniowej i dyskusyjnej reprezentujący Kościół budują argumentację, która pozwoli zrozumieć uczestnikom debaty, jakie sensy znaczeniowe zawierał program przygotowań w formie duchowych rekolekcji narodu, które były realizowane w latach 1957-1966 pod hasłem Wielkiej Nowenny. Natomiast przedstawiciele grupy zadaniowej i dyskusyjnej reprezentujący poglądy strony partyjno-rządowej przygotowują argumentację uzasadniającą sensy znaczeniowe wyjaśniające cykl obchodów oraz akcji propagandowych prowadzonych w latach 1960-1966, mających podkreślić świecki i państwowy charakter tych uroczystości.

Dwie inne grupy zadaniowe przeanalizują te działania pod kątem pamięci historycznej i symbolicznego jej zajmowania przez obie strony. Są to zadania związane z analizą i interpretacją działań podjętych zarówno przez Kościół, jak i przez stronę partyjno-rządową z punktu widzenia wykorzystania do własnych celów zdarzeń z przeszłości.

2. Instrukcja projektu

Temat:

Milenium chrztu i tysiąclecie państwa polskiego – różne wizje przeszłości i ich upamiętnienie.

Cele projektu:

  • przypomnienie państwowotwórczej i cywilizacyjnej roli Kościoła na ziemiach Polskich;
  • wskazanie związku między przyjęciem chrztu a wejściem Polski w krąg oddziaływania europejskiej kultury chrześcijańskiej;
  • przedstawienie przebiegu niezależnych przygotowań do obchodów Milenium przez ludzi Kościoła i przez przedstawicieli aparatu partyjnego w latach 1956-1966;
  • wyjaśnienie historycznych i ideologicznych źródeł dwu postaw wobec przeszłości, prezentowanych przez Kościół i przez państwo w czasie uroczystości milenijnych w 1966 roku w formie prezentacji / rekonstrukcji argumentacji historycznej specyficznej dla obu stron;
  • kształcenie umiejętności prezentacji poglądów i opinii w formie debaty;
  • kształcenie umiejętności krytycznej analizy i interpretacji dyskursu publicznego;
  • w aspekcie metodologicznym celem projektu jest uzmysłowienie, że pamięć kulturowa służy obywatelom do komunikacji w długiej, historycznej perspektywie, a także służy do upewnienia się w poczuciu tożsamości narodowej, powstającej dzięki przynależności do ponadpokoleniowej tradycji.

Metody pracy:

  • analiza materiału wykładów i opracowań;
  • analiza i interpretacja źródeł symbolicznych (symbole kolejnych lat obchodów Wielkiej Nowenny narodu polskiego);
  • analiza i interpretacja materiału ikonograficznego o charakterze etnologicznym;

Forma prezentacji:

Debata.

Kryteria oceny:

  • poprawność merytoryczna treści historycznych użytych do formułowania argumentów w debacie;
  • moc perswazyjna przygotowanych argumentów;
  • wykorzystanie literatury naukowej i materiałów źródłowych;
  • łączenie wiedzy z różnych dziedzin;
  • współpraca w zespole;
  • kultura języka podczas dyskusji;
  • przestrzeganie zasad komunikacji interpersonalnej podczas debaty publicznej.

3. Termin zakończenia pracy i prezentacji

Przewidywany czas przygotowania zespołów do debaty – ok. miesiąca.

4. Podział na zespoły zadaniowe i przydział zadań

Zespół reprezentujący stanowisko Kościoła ma za zadanie zebranie informacji o przygotowaniach Kościoła do obchodów Milenium w 1966 r., które zapoczątkowane zostały w 1949 r., a następnie, po przerwie, kontynuowane były jako program Wielkiej nowenny. Kolejnym zadaniem zespołu jest przygotowanie rekonstrukcji reprezentowanej przez Kościół wizji przeszłości oraz jego stosunku do aktu chrztu Polski w 966 r.

Efektem pracy rekonstrukcyjnej ma być sformułowanie argumentów historycznych, wyrażających stanowisko Kościoła w dobie obchodów. Wnioski pochodzące z analizy źródeł zespół przedstawia w postaci raportu.

Zespół reprezentujący stanowisko strony partyjno-rządowej ma za zadanie zrekonstruowanie przygotowań do obchodów tysiąclecia państwa polskiego, które poczynione zostały w latach 1960-1966 przez stronę rządową, oraz przedstawienie sposobu, w jaki ta strona rozumiała znaczenie i rolę aktu przyjęcia chrztu przez Mieszka I.

Efektem pracy rekonstrukcyjnej ma być sformułowanie argumentów historycznych, wyrażających stanowisko strony partyjno-rządowej w dobie obchodów. Wnioski pochodzące z analizy źródeł historycznych i materiałów zespół przedstawia w postaci raportu.

Zespół analityczny polityki pamięci dla strony kościelnej dokonuje analizy materiałów historycznych pod kątem rekonstrukcji praktyk pamięci, zastosowanych w przygotowaniach do obchodów Milenium przez stronę kościelną i specyficznych dla niej. Efektem pracy zespołu jest przygotowanie wniosków, które zostaną zaprezentowane podczas podsumowania debaty.

Zespół analityczny polityki pamięci dla strony partyjno-rządowej dokonuje analizy materiałów historycznych pod kątem rekonstrukcji praktyk pamięci, zastosowanych w przygotowaniach do obchodów tysiąclecia państwa polskiego przez stronę partyjno-rządową i specyficznych dla niej. Efektem pracy zespołu jest przygotowanie wniosków, które zostaną zaprezentowane podczas podsumowania debaty.

5. Materiały pomocnicze i literatura

Zespoły korzystają z materiałów oraz literatury dołączonej do części wykładowej. Należy potraktować ten materiał jako wyjściowy do pracy zespołów zadaniowych.

6. Przebieg projektu

Etap I

W tej fazie projektu następuje sformułowanie głównych zadań, nad którymi pracować mają zespoły. Aspekt organizacyjny tej fazy projektu polega również na podziale pracy pomiędzy zespoły oraz na ustaleniu harmonogramu działań i konsultacji z nauczycielem, formy i terminu prezentacji oraz ustaleniu kryteriów oceny projektu. Wszystkie wymienione elementy zapisane są w postaci instrukcji wykonania projektu.

Etap II

Zebranie informacji i opracowanie materiału w postaci raportów oraz przetworzenie informacji zgodnie z treścią zadań. Dwa zespoły przygotowują argumenty historyczne do debaty i występują w roli reprezentantów stanowisk obu stron. Dwa kolejne zespoły przygotowują analizę i interpretację materiału związaną z pamięcią historyczną oraz symboliczną przestrzenią wykorzystania różnych praktyk pamięci, jaką były uroczystości jubileuszowe.

Na tym etapie pracy konieczne są konsultacje z nauczycielem.

Etap III

Przygotowanie do debaty. Zapoznanie się z debatą jako formą dyskusji oraz ustalenie zasad przebiegu debaty zgodnej z kulturą prowadzenia dyskusji i zasadami komunikacji interpersonalnej. Ustalenie, w jaki sposób debatę podsumuje praca zespołów analitycznych.

Etap IV

Przeprowadzenie debaty na forum klasy lub szkoły. Ocena projektu według przyjętych kryteriów.

IV. Projekt 3.: Architekci wyobraźni historycznej w dobie romantyzmu

1. Definiowanie celów i zadań projektowych

Realizacja projektu rozpoczyna się od sformułowania tematyki zasadniczej, jaką jest analiza recepcji problematyki historycznej, związanej z aktem przyjęcia chrztu Polski, w dobie romantycznej. Do tego celu wytypowane zostały teksty kultury, reprezentujące różne dziedziny kształtujące wyobrażenia i poglądy historyczne oraz – w konsekwencji – także świadomość historyczną w okresie zaborów, czyli: literatura piękna, historiografia przeznaczona dla szerszego odbiorcy oraz malarstwo historyczne. Materiał ten, traktowany jako źródłowy, poddany zostanie analizie i interpretacji przez grupy zadaniowe.

2. Instrukcja projektu

Temat:

Architekci wyobraźni historycznej w dobie romantyzmu.

Cele projektu:

  • wskazanie źródeł trwałych podstaw tożsamości narodowej opartych na wierze katolickiej i związku z Kościołem w czasach zaborów;
  • analiza i interpretacja tekstów kultury w roli pośrednich źródeł historycznych;
  • kształcenie umiejętności przedstawienia analizy i interpretacji źródeł pośrednich w formie prezentacji multimedialnej;
  • w aspekcie metodologicznym celem projektu jest uzmysłowienie roli literatury, historiografii oraz sztuk pięknych w tworzeniu wyobrażeń historycznych oraz w kształtowaniu świadomości historycznej, a także wskazanie ich roli kompensacyjnej z punktu widzenia podtrzymywania poczucia tożsamości narodowej i wzmacniania więzi wspólnotowych poprzez odwołanie się do przynależności do ponadpokoleniowej tradycji.

Metody pracy:

  • analiza i interpretacja tekstów kultury z dziedziny literatury, historiografii i malarstwa;
  • pokaz multimedialny.

 Forma prezentacji:

Prezentacja multimedialna.

Kryteria oceny:

poprawność merytoryczna przygotowanej analizy i interpretacji tekstów kultury;

moc perswazyjna przygotowanych argumentów;

wykorzystanie literatury naukowej i materiałów źródłowych;

łączenie wiedzy z różnych dziedzin kultury i sztuki;

współpraca w zespole;

estetyczna forma prezentacji .

3. Termin zakończenia pracy i prezentacji

Przewidywany termin pracy zespołów – ok. miesiąca.

4. Podział na zespoły zadaniowe i przydział zadań

Zespół literacki zajmuje się analizą i interpretacją tekstu Juliusza Słowackiego Pieśń konfederatów barskich w kontekście budowania fundamentu tożsamości narodowej na wierze katolickiej i związku z Kościołem jako swoistej przestrzeni doświadczenia oraz zabarwionego mesjanistycznie horyzontu przyszłości Polski. Pieśń ta z muzyką Andrzeja Kurylewicza stała się w latach 70. XX wieku pieśnią śpiewaną w czasie spotkań duszpasterstwa akademickiego, podczas pielgrzymek i spotkań prywatnych. Była jednym z hymnów w okresie „Solidarności”.

Efektem pracy interpretacyjnej ma być próba wskazania kompensacyjnej roli literatury polskiej w dobie zaborów.

Zespół historiograficzny ma za zadanie dokonanie analizy i interpretacji fragmentu opowiadania historycznego Karola Szajnochy Bolesław Chrobry (1849) pod kątem sposobu przedstawienia historyczno-literackiego portretu Mieszka oraz okoliczności przyjęcia chrztu. Analiza ma wykazać, jak wygląda sposób konstruowania narracji historycznej z materiału kronik, roczników oraz legend i podań, a także ukazać pracę historyka nad literackim kształtem języka narracji.

W efekcie pracy analitycznej o charakterze dekonstrukcji tekstu narracji ma powstać prezentacja multimedialna, pokazująca również kontekst historyczny epoki romantyzmu jako czasu recepcji tej tematyki.

Zespół malarstwa historycznego dokonuje analizy obrazu Jana Matejki Zaprowadzenie chrześcijaństwa. R.P. 965 (1889), który powstał jako element tworzonego przez malarza cyklu Dzieje cywilizacji w Polsce. Ustalenia analityczne dotyczyć będą treści historycznych tego obrazu, rozpoznania i opisania ukazanych na nim postaci historycznych i fikcyjnych oraz zastosowanej symboliki historycznej. Interpretacja obrazu powinna zmierzać do ustalenia specyficznego dla Matejki zabiegu przedstawienia procesu chrystianizacji na ziemiach polskich w X wieku. Analiza krytyczna tytułu obrazu powinna zmierzać do wyjaśnienia motywu, dla którego zamiast daty chrztu pojawił się rok pański 965.

Efektem pracy zespołu jest przygotowanie prezentacji multimedialnej, która pozwoli uświadomić sobie rolę Matejki jako głównego kreatora wyobrażeń historycznych w dziedzinie malarstwa historycznego.

5. Materiały pomocnicze i literatura

1. Juliusz Słowacki, Pieśń konfederatów barskich [w:] tegoż, Ksiądz Marek, oprac. K. Konopka, Wrocław 1989, akt. I, w. 30-61.

2. Karol Szajnocha, Bolesław Chrobry, [w:] tegoż, Pisma, t. I, Kraków 1887, s. 22-30 (Chrzest Mieczysława).

3. Jan Matejko, Zaprowadzenie chrześcijaństwa. R.P. 965, [w:] Historia Polski w obrazach, wstęp Janusz Tazbir, oprac. Małgorzata Smoła, Wydawnictwo DEMART S.A., Warszawa 2008, s. 6-9.

6. Przebieg projektu

Etap I

W tej fazie projektu następuje sformułowanie głównych zadań, nad którymi pracować mają zespoły. Aspekt organizacyjny tej fazy projektu polega również na podziale pracy pomiędzy zespoły oraz na ustaleniu harmonogramu działań, konsultacji z nauczycielem, a także formy i terminu prezentacji oraz kryteriów oceny projektu. Wszystkie wymienione elementy zapisane są w postaci instrukcji wykonania projektu.

Etap II

Zebranie informacji i opracowanie materiału w postaci analiz i interpretacji tekstów kultury oraz przetworzenie ich zgodnie z treścią zadań. Zespoły przygotowują materiał, który stanie się częścią prezentacji multimedialnej, zwracając uwagę na sposób recepcji tematu przez twórców literatury, historiografii i sztuki.

Na tym etapie pracy konieczne są konsultacje z nauczycielem.

Etap III

Przygotowanie prezentacji multimedialnych.

Etap IV

Przeprowadzenie pokazu. Ocena projektu według przyjętych kryteriów.

V. Komentarz historyczno-dydaktyczny

Projekt edukacyjny poświęcony tematyce związanej z aktem przyjęcia chrztu przez Mieszka I w 966 roku oraz z upamiętnieniem tego wydarzenia w 1966 roku, czyli po upływie tysiąca lat istnienia państwa polskiego oraz Kościoła chrześcijańskiego w Polsce, stał się okazją do podjęcia wielokierunkowej refleksji o charakterze historycznym i zarazem historyczno-dydaktycznym.

Wykłady tworzące interdyscyplinarną osnowę merytoryczną projektu umożliwiają uczniowi szkoły ponadgimnazjalnej zapoznanie się z najnowszymi wynikami badań archeologicznych i historycznych w zakresie podjętej tematyki. To wyjątkowa okazja bezpośredniego, a zarazem przygotowanego specjalnie z myślą o szkolnej edukacji historycznej spotkania z badaczami najdawniejszych dziejów Polski i Kościoła. Dodatkową perspektywę wprowadza kontekst kulturowy, odnoszący się do badań nad obecnością i znaczeniem religii chrześcijańskiej w polskiej tradycji narodowej i polskim krajobrazie kulturowym.

Wieloperspektywiczne ujęcie narracji historycznej pozwala na kształtowanie złożonej kompetencji myślenia historycznego u uczniów, ponieważ daje okazję do konfrontowania różnorodnych ujęć historiograficznych z obrazami utrwalonymi przez pamięć kulturową.

Zaproponowane projekty edukacyjne, zasadzające się na kanwie wykładów, zmierzają do praktycznego zastosowania w warunkach szkolnej edukacji różnorodnych punktów widzenia przeszłości i ukazania obecności zróżnicowanych źródeł historycznych.

Zadania, podjęte przez uczniów wspólnie z nauczycielami, mają zwrócić uwagę młodzieży na możliwość współwystępowania alternatywnych form interpretacji przeszłości. Różnorodne formy interpretacji, prezentowane przez badaczy, rzadko pojawiają się na poziomie szkolnej narracji historycznej. Wymagają one jednak rozpoznawania na poziomie interpretacji wyników badań oraz dostrzeżenia obecności wielu opinii i ocen na temat wydarzeń historycznych, co zakłada konieczność wypracowania własnej oceny zdarzeń.

Problemom tym odpowiadają kolejne kroki dydaktyczne zaproponowane w projektach edukacyjnych, a mianowicie: rekonstrukcja, dekonstrukcja i ocena. Kroki te prowadzą do budowania na lekcjach historii otwartego obrazu przeszłości. Nauczanie historii, które oferuje gotowe obrazy przeszłości, o z góry określonej interpretacji, nie tylko odsuwa istotne dla rozumienia przeszłości pytania, ale bardzo często pozbawia jedynej okazji do ich postawienia i do poszukiwania na nie odpowiedzi. Dopiero dzięki dydaktycznie otwartemu spojrzeniu na przeszłość, szkoła uczy obchodzenia się z historią, kształcąc kulturę historyczną uczniów.

Proponowane w projektach podejście stwarza możliwości kształceniu takich umiejętności i kompetencji, które sprzyjają formowaniu kultury historycznej na drodze refleksji i autorefleksji. Towarzyszy temu konsekwentne ukazywanie uczniom konstrukcyjnego charakteru historiografii, widoczne zwłaszcza w wykładzie o najdawniejszych dziejach Polski.

[1] [4] Podstawa programowa kształcenia ogólnego [w:] Podstawa programowa z komentarzami. Edukacja historyczna i obywatelska w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, Warszawa 2008, s. 46.

[2] [5] Tamże, s. 49 i 58.

[3] [6] Tamże, s. 125.

Artykuł wydrukowany z Chrzest966: http://chrzest966.pl

Odnośnik do artykułu: http://chrzest966.pl/dr-hab-prof-uam-violetta-julkowska-projekty-edukacyjne-projekty-edukacyjne-na-temat-chrztu-polski-i-obchodow-milenijnych/

Odnośniki w tym artykule:

[1] [1]: #_ftn1

[2] [2]: #_ftn2

[3] [3]: #_ftn3

[4] [1]: #_ftnref1

[5] [2]: #_ftnref2

[6] [3]: #_ftnref3